Świerk w naturze i naszych wyobrażeniach

adm  , 18 grudzień 2017, 11:07
Symbolem świąt Bożego Narodzenia jest drzewko świerkowe. W tradycji ludowej od bardzo dawna gałązki świerkowe były znakiem zwycięstwa życia nad śmiercią lub zapowiedzią bogatych plonów. Świąteczne choinki pojawiły się w polskich domach na przełomie XVIII i XIX w. Przywędrowały z Alzacji.
Świerk w naturze i naszych wyobrażeniach
Świerk w naturze i naszych wyobrażeniach

Świerk (Picea abies) charakteryzuje intensywny zapach, ostre kłujące igły i podłużne szyszki. To gatunek typowo górski, który w Polsce szeroko występuje także na terenach podgórskich oraz w północnowschodniej części kraju (lite świerczyny mazurskie) i Puszczy Białowieskiej. Na terenie Nadleśnictwa Krotoszyn świerk ma niewielkie znaczenie i zajmuje niewiele ponad 120 ha.
W Europie rośnie od Norwegii po Rosję, występuje także w Alpach i na Bałkanach.
Lasy świerkowe w Polsce zajmują ok. 10 proc. powierzchni leśnej, co daje im drugą pozycję po sośnie. Z uwagi na miękkie drewno świerczyna wykorzystywana jest m.in. do produkcji papieru.
 

Drzewko świąteczne
Popularne choinki najczęściej hodowane są na specjalnych plantacjach, które zakładane są z wykorzystaniem gruntów leśnych np. pod liniami wysokiego napięcia. Kupując choinkę z Lasów Państwowych mamy pewność, że została ona świeżo ścięta i pozyskana z poszanowaniem praw środowiska. Świeżo ścięty i codziennie podlewany świerk wytrzyma w naszych domach nawet 3 tygodnie i dzięki dużej ilości żywicy zapewni przyjemny zapach.
Chociaż trzeba przyznać, że w wyniku niedostatku wilgoci w glebie świerki stają się ostatnio ofiarami pasożytniczych grzybów i korników. Stąd od kilku lat obserwuje się rozpad jednogatunkowych świerczyn górskich.
 

Kwiaty i szyszki
Świerk za młodu rozwija się powoli i dopiero w wieku 30-50 lat przyrasta szybko na wysokości, a przestaje rosnąć w wieku ok. 120 lat. Osiąga nawet do 50 m wysokości, jest drzewem o prostym smukłym pniu i brunatnoczerwonej, płytko spękanej korze.
Zimotrwałe, ciemnozielone igły żyją od 5 do 7 lat. Kwiaty męskie zakwitają w krótkich jaskrawoczerwonych kwiatostanach, a żeńskie – w postaci ciemnoczerwonych, wznoszących się ku górze szyszek. Po zapyleniu szyszki skierowują się ku dołowi i po dojrzewaniu przybierają jasnobrązową barwę.
 

Największe okazy
Do niedawna uważano, że świerk dożywa ok. 500 lat. Obecnie znane są znacznie starsze egzemplarze (8 tys. lat). W szwedzkiej prowincji Dalarna rośnie świerk liczący aż 9.550 lat, co czyni go najstarszym zbadanym drzewem na świecie. W Polsce natomiast najstarsze drzewo świerkowe znajduje się w Strzelcach Opolskich i ma 350 lat.
Najwyższe zmierzone polskie świerki rosną w Puszczy Białowieskiej (ok. 51,8 m) oraz w Beskidzie Żywieckim, w okolicach Wielkiej Raczy (także ok. 51,8 m). Najwyższy egzemplarz świerka w Europie (zarazem najwyższe europejskie drzewo rodzime) zlokalizowano w Bośni i Hercegowinie (63 m).
 

Jest wrażliwy
W górach bory świerkowe tworzą piętro regla górnego (piętro górskie wyższe), występując na obszarach do 2.200 m n.p.m.
W tajdze tworzą lasy mieszane z brzozą i sosną. Świerkowi szkodzą przymrozki, susze, upały i silny wiatr. Ma on większe wymagania glebowe niż sosna. Lepiej rośnie na glebach gliniasto-piaszczystych i piaszczysto-gliniastych. Preferuje luźne, świeże, wilgotne gleby gliniaste.
Nasiona świerka stanowią ważne źródło pożywienia wielu ptaków i mniejszych zwierząt leśnych, w tym dzięciołów, wiewiórek i ryjówek.
 

Przodkowie i górale
Nasi przodkowie wierzyli, że drzewa, które nie umierają na zimę, symbolizują trwałość życia i chronią przed upływającym czasem. Całoroczną zieleń choinki utożsamiano z zielenią rajskich łąk, a więc z pokonaniem śmierci. Iglaste drzewka miały bezpiecznie przeprowadzać dusze na tamtą stronę. To dlatego w Rosji kładziono gałązki świerka lub jodły do trumny, a na pogrzebach także w Polsce spotyka się wieńce ze świerczyny.
Michał Bałucki, autor słów najpopularniejszej chyba polskiej pieśni biesiadnej, zawarł frazę: Góralu, czy ci nie żal odchodzić od stron ojczystych? Świerkowych lasów i hal i tych potoków srebrzystych? Świerk jest bowiem drzewem kojarzącym się z górami i dla górali tatrzańskich był zawsze ważniejszy nawet od jodły.

Znaki leśne
Drzewo to jest obecne na wielu symbolach leśnych i łowieckich. Najwyższe odznaczenie łowieckie Złom jest kompozycją gałązki świerka z gałązką drzewa liściastego. Również odznaka Polskiego Towarzystwa Leśnego, najstarszego stowarzyszenia leśników liczącego ponad 125 lat, składa się z trzech gałązek świerkowych. Świerk na tle biało-czerwonym figurował na naszywkach mundurów wojskowych 3 Dywizji Strzelców Karpackich II Korpusu Polskiego w czasie ostatniej wojny.
W polskiej kulturze przed świerkiem popularna była jodełka, czyli zawieszony u pułapu lub osadzony przed domostwem wierzchołek sosny, jodły lub świerka. Miała ona chronić dom i jego mieszkańców od złych mocy, a zabudowania leśne przed nadejściem niebezpiecznych wilków.
Janusz Urbaniak

Artykuł wyświetlono 140 razy